Levenslooopcatechese
Klankbordavond catechese in Leusden 20.01.2010 Ben Piepers
De mens maakt reizen om zich te verbazen
over de hoogte van de bergen
over de geweldige golven van de zee,
over de lange loop van de rivieren,
over de uitgestrektheid van de oceaan,
over de eeuwige kringloop van de sterren,
aan zichzelf gaat hij zonder verbazing voorbij.
(Augustinus)
Af en toe is het nodig en goed stil te staan bij het mysterie, raadsel dat wij voor onszelf zijn.
Bij de vraag naar het mysterie van ons ‘er zijn’ begint alle spiritualiteit en dus ook catechese.
Een manier om dat mysterie op het spoor te komen en te verstaan, is de inkeer naar wat ons beweegt en raakt, een reis naar binnen, naar wat ons hart onrustig houdt, waar het naar verlangt.
Of zoals Augustinus het zegt: ‘Wat heb ik dan lief als ik zeg, dat ik God lief heb?’
Welk verlangen heeft God in uw hart gelegd, heeft het leven in uw hart gelegd…
Catechese en levensloop – een aantal opmerkingen:
1. het joodse leren
Schriftelijke tora en mondelinge tora. Schriftelijke tora wordt gevormd door de vijf boeken van Mozes: ze omvatten de verhalen van het begin, zondvloed, aartsvaders en -moeders, uittocht, tocht door de woestijn, Gods trouw, 10 geboden, intocht… De tora is richtingwijzer op de levensweg, persoonlijk en maatschappelijk (Martin Buber noemt ze: Bücher der Weisung).
De schriftelijke tora heeft het primaat, is het belangrijkste (geen haaltje of iota veranderen), maar zonder mondelinge tora is de schriftelijke tekst een dode letter: de tora moet tot leven worden gewekt in het alledaagse leven door commentaar, discussie, gesprek, inbreng van vragen, ervaringen, problemen…De tekst gaat leven in de praktijk… In die zin is de mondelinge tora het eerst.
2. hedendaags leren
gaat uit van menselijke mondigheid en autonomie. Mensen leren niet meer door het verhaal zomaar over te nemen, maar door er zelf over na te denken. Daarin speelt eigen levenservaring een belangrijke rol. Je bent zelf in het geding: ‘wat kan ik er mee, wat brengt het mij, hoe verhoudt het zich tot mijn leven thuis, werk, buurt, vragen in de samenleving, enz.?’
Geloven is niet los verkrijgbaar, het maakt deel uit van het hele leven met ieders verlangen en gebrokenheid.
Dat geldt ook voor catechetisch leren: catechese is geen eenrichtingsverkeer van de leraar naar de leerlingen, maar een over en weer. Het verhaal moet verstaan en bewerkt worden…
Dat betekent ook, dat er geen eenduidig verhaal of kennis is, die voor altijd en overal geldt. Catechese is een levenslang project…een leerproces voor het hele leven: je blijft altijd leerling; ook de leraar blijft leerling. M.a.w. de vragen van de oude catechismus kunnen we blijven stellen: ‘waartoe zijn wij op aarde?’ maar voor de antwoorden gaan we te rade bij Schrift, Traditie en eigen levenservaring / het geleefde leven. Daar ontstaat het leerproces! De kunst is daar de smaak van te pakken te krijgen en te houden.
Hedendaags catechetisch leren ligt in lijn van het joods leren.
3. Gelovig leren (leren geloven)
Gelovigen zijn net gewone mensen. Wat anders is, is dat zij in het gewone bestaan de Naam noemen van God, dat zij hun oorsprong en bestemming vinden in God (Hem/Haar). Dat zij Gods liefdevolle, barmhartige, kritische en uitdagende aanwezigheid vermoeden in het geleefde leven.
Voor mij is de wereld vindplaats van God. De kerk (geloofsgemeenschap) heeft tot taak dat aan te wijzen, tot leven te wekken, én inspireren vragen te stellen, te zoeken naar antwoord en uit te dagen tot daden die daarmee overeenstemmen.
Voor christenen is de Schrift de bron. De Schrift beslaat in joodse traditie de Tenach: tora, profeten en geschriften. In de christelijke traditie Oude Testament (Tenach) én Nieuwe Testament: evangeliën, handelingen v.d. apostelen en de brieven. De verhalen laten klinken, verstaan en in gesprek brengen met het leven. Daarin en naast speelt de Traditie in de katholieke kerk een belangrijke rol. Traditie met hoofdletter wel te verstaan (onderscheid tussen kleine traditie: gebruiken en gewoontes én de grote Traditie: wat er werkelijk toe doet in het leven). Gelovig leren is een permanent proces, dat leidt tot gelovig verstaan van en je verhouden tot het leven, maatschappij, actualiteit, levensvragen in het licht van Gods woord en presentie.
4. Levensloopcatechese
Voor velen zijn de oude verhalen uit Schrift en Traditie maar ten dele of nauwelijks nog bekend. Dat kan leiden tot sprakeloosheid. ‘We hebben het er maar niet over, het is allemaal zo moeilijk’. ‘We leven toch goed’. ‘Er moet wel iets zijn’… Tegelijk is er een grote schat aan levenservaring, levensvragen, verlangen en zoeken naar zingeving…
Catechese wil de sprakeloosheid doorbreken, begeleiden naar de geloofsverhalen in relatie tot het leven en geloofsgesprek (geloofscommunicatie) bevorderen.
Levensloopcatechese : van wieg tot graf, van eerste tot laatste adem, van eerste levenslicht tot laatste zien… Tot op heden gaat bijna alle aandacht naar catechese met kinderen en jongeren. (opvallend trouwens dat de aandacht daarbij ook steeds meer verschuift naar de kleinsten en jongsten, is dat omdat we de oudere kinderen en jongeren niet meer aanspreken?)
Zonder de catechese met en voor kinderen te veronachtzamen, wil ik prioriteit geven aan catechese met volwassenen. (een tendens die in catechetenland al enige tijd opgeld doet).
Waarom?
1e omdat catechese een zaak van volwassenen is, omdat het geloofsgesprek daar inhoud krijgt en beleefd en voorgeleefd wordt. Catechumenaal model: als doopleerlingen blijvend ingewijd worden.
2e omdat volwassenen voorbeeld- en identificatiefiguur zijn voor kinderen. Als volwassenen thuis de verhalen niet kennen, als het hun niet inspireert, dan zal het voor kinderen een Fremdkörper blijven. Catechese begint thuis. Daar ligt de verantwoordelijkheid voor geloofsopvoeding.
De geloofsgemeenschap heeft de belangrijke rol van inspireren en initiëren, goed aanbod doen en begeleiding mogelijk maken…. En soms moet geloofsgemeenschap opnieuw groeien, bijv. in een proces van samen optrekken en leren.
Dat betekent op korte en langere termijn:
1e een duidelijk en inspirerend aanbod aan volwassenen, m.n. jonge volwassenen
2e in sacramentencatechese niet alleen aandacht voor kinderen en jongeren, maar m.n. de ouders helpen hun geloven te verdiepen en handvatten aanreiken er thuis werk van te maken.
3e in contact met scholen aandacht voor les in de klas, maar ook ouderavonden houden, ouders betrekken bij projecten, bij identiteit van de school.
4e bijdragen aan vormen van kleine geloofsgemeenschappen als levende kernen in wijk, plaats.
